Chúng ta
đã nghe nói nhiều về giá trị của dân chủ, nhân quyền, tự do. Nhưng, đánh giá
như thế nào là dân chủ, “chấm điểm” một nền dân chủ, thì lại đòi hỏi phải có những
tiêu chí nhất định, trong đó có một tiêu chí quan trọng là bầu cử tự do tới mức
nào. Và đánh giá, “chấm điểm” một cuộc bầu cử, lại cũng đòi hỏi các tiêu chí cụ
thể.
Dưới đây
là bài thứ 11 trong loạt bài “Nói với mình và các bạn: Vẻ đẹp của chính trị”. Mục
đích mà loạt bài hướng tới là góp phần giúp độc giả, nhất là các bạn trẻ, hiểu
hơn về chính trị. Bài này sẽ bàn về một vấn đề hết sức cụ thể, căn bản của
chính trị, nhưng lại là điều mà hầu như không người dân Việt Nam nào hiểu rõ (kể
cả người viết bài này) vì chưa từng được trải nghiệm: Thế nào là bầu cử tự do?
* * *
Kỳ 10: TA ĐI BẦU
CỬ TỰ DO…
“Ta đi bầu
cử tự do
Tìm người xứng đáng mà cho vào hòm”
Câu thơ
bút tre này tuy đùa cợt nhưng về mặt chính trị thì nó đúng: Bầu cử tự do nghĩa
là người đi bầu (cử tri) có quyền, bằng lá phiếu của mình, đưa người mà họ cho
là xứng đáng vào cương vị phù hợp để đại diện cho họ làm một việc gì đấy. Đồng
thời, điều đó cũng hàm nghĩa là họ có quyền sử dụng lá phiếu của mình để tống cổ
người mà họ cho là không xứng đáng, hoặc không còn xứng đáng, khỏi cương vị nọ.
Bất kỳ nền
chính trị nào trong đó người dân có quyền bầu cử tự do – bầu và cách chức lãnh
đạo – thì tức là đã đạt một trong các tiêu chí của dân chủ. Xin bạn lưu ý cụm từ
“một trong các”: Chỉ bầu cử tự do mà thôi, không đảm bảo dân chủ. Nhưng chắc chắn
một nền chính trị không có bầu cử tự do thì không phải là dân chủ. Nói cách
khác, bầu cử tự do là điều kiện cần, không phải điều kiện đủ, của dân chủ.
Mở rộng
ra, bạn cũng có thể thấy điều tương tự: Đa đảng không đảm bảo dân chủ.
Nhưng một đảng thì chắc chắn là độc tài, là không có tự do.
Tuy
nhiên, chúng ta sẽ bàn về chuyện đảng phái trong một kỳ khác của loạt bài này.
Còn bây giờ trở lại với câu hỏi: Thế nào là bầu cử tự do? Bạn biết không, về cơ
bản, có vài tiêu chí sau đây để đánh giá chế độ bầu cử nói chung ở một quốc
gia, hoặc một cuộc bầu cử cụ thể nào đó, có tự do hay không. (*)
Bầu cử
phải thường xuyên
Các cuộc
bầu cử phải diễn ra thường xuyên, định kỳ (và có thể có cả bầu cử bất thường),
trong một khoảng thời gian nhất định – khoảng thời gian này dĩ nhiên không được
kéo dài, chẳng hạn, nhất định là không thể tới “10 năm, 20 năm, hoặc lâu hơn nữa”
và càng không thể là vô thời hạn như ở Bắc Triều Tiên.
Với mỗi
cương vị cần nhân sự, cử tri phải có ít nhất hai lựa chọn khác biệt. Bạn hãy
chú ý cụm từ “ít nhất hai”, “khác biệt”. Bởi vì sẽ là vô nghĩa nếu cử tri chỉ
có một lựa chọn duy nhất, hoặc hai lựa chọn na ná nhau.
Nhà khoa
học chính trị Austin Ranney đưa ra một ví dụ về sự vi phạm tiêu chí thứ hai
này: Suốt 72 năm (1917-1989), Liên Xô thường xuyên tổ chức bầu cử nhân sự vào rất
nhiều cơ quan chính quyền, và thường là có tới hơn 90% dân số trưởng thành đi bỏ
phiếu. Tuy nhiên, cử tri không có sự lựa chọn. Trong mỗi cuộc bầu cử vào mỗi cơ
quan chính quyền, danh sách đều chỉ có một ứng viên, và cử tri chỉ có thể hoặc
là chọn ứng viên đó hoặc là không bỏ phiếu.
Sau khi
Liên Xô sụp đổ (năm 1991) thì nước Nga đã tổ chức được bầu cử “hai ứng viên trở
lên”. Ông Ranney cũng viết thêm rằng, hiện “chỉ còn một vài nước vẫn còn bám lấy
chủ nghĩa cộng sản kiểu Xô Viết, đáng chú ý nhất là Cuba, Bắc Triều Tiên, và Việt
Nam, là vẫn còn tổ chức bầu cử một-ứng-viên-một-ghế”.
Mở rộng
ra, bạn sẽ thấy cái nguyên tắc “hai ứng viên khác nhau trở lên” này hiển nhiên
áp dụng cho tất cả các quyết định liên quan tới việc lựa chọn chứ không chỉ
trong chuyện bầu cử. Đã gọi là tự do lựa chọn, đương nhiên phải có từ hai
phương án trở lên, nếu không thì còn gì là tự do. Thi hoa hậu gia đình giữa bố,
mẹ và hai con trai thì còn ai đoạt vương miện vào đây nữa.
Một ví dụ
gần đây về sự vi phạm nguyên tắc “hai ứng viên khác nhau trở lên”, là bản “Phiếu
lấy ý kiến nhân dân về dự thảo sửa đổi Hiến pháp” mà Ban chỉ đạo tổ chức lấy ý
kiến nhân dân đưa ra. Nó chỉ có một dự thảo duy nhất, trong khi lẽ ra người dân
phải có quyền lựa chọn từ ít nhất hai dự thảo hiến pháp trở lên, do ít nhất hai
lực lượng khác nhau trong xã hội đưa ra.
Mặt
khác, cứ chấp nhận rằng đây là phiếu lấy ý kiến nhân dân về chỉ một bản dự thảo
mà thôi, do Uỷ ban dự thảo sửa đổi Hiến pháp 1992 (với các thành viên toàn là đảng
viên ĐCSVN) lập ra, thì phiếu này cũng vẫn vi phạm nguyên tắc “hai ứng viên
khác nhau trở lên”. Bởi vì nó chỉ đưa ra hai phương án na ná nhau: 1. Đồng ý
(hoàn toàn) với nội dung Dự thảo. 2. Đồng ý với những nội dung khác trong Dự thảo
(đề nghị ghi rõ…) và có ý kiến góp ý (đề nghị ghi rõ).
Cuối
cùng, áp dụng nguyên tắc này vào nền chính trị của chúng ta, bạn có thể thấy
ngay:Đa đảng không đảm bảo dân chủ. Nhưng một đảng thì chắc chắn là độc tài,
là không có tự do.
Người
dân phải được tự do tiến cử ứng viên
Đây là một
tiêu chí quan trọng của bầu cử tự do, và nó đòi hỏi một điều kiện bắt buộc đi
trước: Mọi công dân đều phải có quyền thành lập và/ hoặc tham gia đảng phái, để
từ đó, có quyền được người khác tiến cử, quyền tiến cử người khác, hoặc quyền tự
mình ứng cử mà không cần thông qua đảng phái nào.
Nhìn vào
Việt Nam, bạn thấy điều này là bất khả thi. Cho dù bạn có quý và tin tưởng ông
hàng xóm của bạn đến mấy đi chăng nữa, cho dù ông ấy có tài đức và ham hoạt động
xã hội đến mấy, bạn cũng chẳng biết làm cách nào để đưa ông ấy vào chính trường,
làm lãnh đạo, hoặc thấp nhất là vào Quốc hội, “cho thiên hạ nhờ”.
Và cả bạn
nữa, giả sử bạn muốn tham gia chính trường Việt Nam, bạn có thể làm gì? Tranh cử
đại biểu Quốc hội chăng? Xin bạn vui lòng lưu ý: Ngay cả khi luật pháp cho phép
bạn tự ứng cử đại biểu quốc hội, cũng có vô vàn rào cản vô hình khiến bạn không
thể đứng ra “chường mặt” với thiên hạ. Bạn có nguy cơ bị gắn nhãn “hoang tưởng”,
“háo danh”, “tham vọng hão huyền”…
Các bên
phải được tự do cạnh tranh
Có nghĩa
là: Các ứng viên phải được tự do vận động tranh cử, còn các cử tri phải được tự
do tìm hiểu về ứng viên và tự do thể hiện quan điểm. Tiêu chí này đòi hỏi một
điều kiện bắt buộc đi trước: tự do báo chí, tự do ngôn luận.
Nếu có bầu
cử giữa đảng Cộng sản Việt Nam, đảng Dân chủ Xã hội của ông Lê Hiếu Đằng, đảng
Bia của ông Từ Anh Tú (đạt tiêu chí “hai ứng viên trở lên”), nhưng 700 tờ báo,
đặc biệt các cơ quan truyền thông quan trọng như VTV, VOV, hay các báo mà trong
tên có từ “nhân dân”, đều chỉ đăng bài ca ngợi “Đảng ta” và/hoặc cương lĩnh của
ứng viên “Đảng ta”, thì bầu cử không còn là tự do nữa.
Tương tự,
cử tri phải được cung cấp thông tin minh bạch, đầy đủ, về các ứng viên, chẳng hạn
họ có quyền biết ông Nguyễn Phú Trọng – ứng viên của đảng Cộng sản Việt Nam –
có những năng lực gì, chương trình hành động thế nào, gia cảnh ra sao, thu nhập
bao nhiêu, v.v.
Bên cạnh
tất cả những cái đó, nếu lực lượng công an cứ sốt sắng nhằm người nào có xu hướng
ủng hộ đảng Bia, đảng Dân chủ Xã hội mà đến “thăm hỏi”, “trao đổi”, “vận động”,
thì bầu cử cũng không còn ý nghĩa.
Phổ
thông đầu phiếu
Mọi công
dân đều có quyền bỏ phiếu, bất kể giới tính, khuynh hướng tình dục (đồng/dị
tính luyến ái), sắc tộc, tôn giáo/ tín ngưỡng, thành phần xã hội, v.v. Và, bạn
hãy lưu ý là công dân cũng có quyền không bỏ phiếu, không đi bầu. Tuy nhiên, điều
này dẫn đến tình trạng người dân lười đi bỏ phiếu đến mức ở một số nước, ví dụ
như Úc, chính phủ đã phải áp luật phạt tiền người không chịu tham gia bầu cử.
Việc bỏ
phiếu cũng phải xuất phát từ sự lựa chọn sáng suốt và tự nguyện của cử tri,
không phải là kết quả của việc họ bị đe dọa, ép buộc hay lừa đảo. Ở ta lâu nay
có câu đùa, nhưng cũng đúng sự thật, là: “Việt Nam bảo đảm quyền tự do ngôn luận
nhưng không bảo đảm quyền tự do sau ngôn luận”.
“Rút
kinh nghiệm” từ đó, bầu cử tự do nghĩa là công dân phải có quyền tự do bỏ phiếu
và cả quyền tự do sau khi bỏ phiếu. Giả sử đảng Bia của ông Từ Anh Tú được bình
đẳng với đảng Cộng sản Việt Nam trong việc đi vận động, nhưng cử tri nào ủng hộ
đảng Bia cũng nơm nớp lo bị “xử lý” sau bầu cử và do đó họ không dám bầu cho
người của đảng Bia, thì bầu cử mất ý nghĩa.
Mọi lá
phiếu đều quan trọng như nhau
Điều đó
tức là lá phiếu của công dân Từ Anh Tú cũng quan trọng và có ý nghĩa hệt như lá
phiếu của công dân Nguyễn Phú Trọng hay công dân Lê Hiếu Đằng. Lá phiếu của ông
Trọng không thể được tính ngang giá với hai, ba hoặc nhiều hơn lá phiếu khác.
Chính
xác, trung thực, độc lập, minh bạch…
Một điều
kiện quan trọng nữa để đảm bảo bầu cử tự do là toàn bộ quá trình hiệp thương (tức
là chốt danh sách ứng viên, bố trí ứng viên nào về đơn vị bầu cử nào), kiểm phiếu,
công bố kết quả, phải diễn ra chính xác, trung thực. Muốn vậy, hội đồng bầu cử
phải độc lập, các thủ tục phân bổ ứng viên, tổ chức bầu cử, kiểm phiếu phải
công khai, minh bạch.
Như ở
ta, Mặt trận Tổ quốc – cánh tay nối dài của đảng Cộng sản Việt Nam – đứng ra đảm
nhận công tác hiệp thương. Và kết quả là một nhà sử học sinh sống ở Hà Nội lại
trở thành đại biểu của tỉnh Đồng Nai, hay ông giáo trường Tổng hợp lại làm đại
diện của Lạng Sơn…
----
(*)
Cách xác định tiêu chí này dựa theo cuốn Governing (xuất bản lần đầu năm 1958,
lần thứ 8 năm 2000, NXB Prentice Hall, Mỹ) của Austin Ranney (1920-2006)
Kỳ
sau: Tầm quan trọng của đảng phái
Kỳ 1: Chính trị ảnh hưởng đến tất cả chúng ta
Kỳ 2: Đừng lên án người vô cảm!
Kỳ 3: Tham gia chính trị là làm gì?
Kỳ 4: Vận động hành lang, thành lập đảng…
Kỳ 2: Đừng lên án người vô cảm!
Kỳ 3: Tham gia chính trị là làm gì?
Kỳ 4: Vận động hành lang, thành lập đảng…
Đoan Trang
Theo Đoan Trang blog











